Сайта кӗр | Регистраци | Сайта кӗрсен унпа туллин усӑ курма пулӗ
 +17.0 °C
Ҫилсӗр ҫирӗк тӑрри те хумханмасть.
[ваттисен сӑмахӗ]
 

Тӗнчере: Асар — казахсен паллӑ йӑли

Паллашу Чӑваш чӗлхине якатас тӗллевпе Чӗмпӗрте пурӑнакан, ман ҫулсӗне ҫывӑх ҫынсемпе пал...
Туянатӑп Ашмаринӑн 17 том куҫару кӗнекисене шыратӑп.
Сутатӑп Ӑшӑ матрас сутатӑп. Германире кӑларнӑ. Гаранти 5 ҫул. Хакӗ 2500 тенкӗ.
Аçтахар Плотников 20.02.2021 00:58 | 1045 хут пӑхнӑ
Сумлӑ сӑмах Тӗнчере

Чӑвашсене хӑшӗ-пӗри ниепле те тӗрӗксен йышне кӗртесшӗн мар. Пире Европа енне те, ҫармӑссем енне те туртакансем сахал мар.

Кунта ӗнтӗ, паллах, чи пысӑк сӑлтавсенчен пӗри тӗн ыйтӑвӗ тӑрать. Ара, пур тӗрӗксем те вӗт-ха, ытларах енӗпе мӑсӑльмансем — тутарӗсем те, пушкӑрчӗсем те, казахӗсем те, Китайри уйгурсем те. Азербайджансемпе турккӑсем пирки калаҫу та ҫук. Хӑшӗ-пӗри вӗсемпе пире нимӗн те ҫыхӑнтарма пултараймасть тесе ӗнентересшӗн.

Паян пӗр термин пирки пӗлтӗм. Иккен, казахсен йӑла пур — асар ятлӑ. Пирӗн чӗлхери хӑш сӑмахпа тӳр килет тесе шутлатӑр? «Ниме»-не пӗлтерет иккен! Терминӗ те самаях сарӑлнӑ, пирӗн ниме пирки пӗлсех каймаҫҫӗ пулсан, асар пирки пӗлеҫҫӗ — имӗш ку тухӑҫ халӑхӗсен йӑли.

Этимологи

Ятарласах этимологи сӑмахсарӗсене тишкертӗм — ара, тӗрӗк чӗлхи шутне кӗретпӗр пулин те мӗншӗн терминӗ расна-ши текен ыйту канӑҫ памарӗ. Федотов ниме пирки шарламасть. В. Г. Егоровӑн словарӗнче вара пур. Ак ҫапла ӑна ӑнлантарнӑ:

НИМЕ, диал. ВИМЕ уст. «помочь», «бесплатная общественная помощь», «работа миром для односельчанина за угощение» (жатва, молотьба, перевозка купленного сруба из соседней деревни и пр.)»; «нечто вроде субботника»; др. тюрк., МК (I,85), туркм., казах. ӳме, башк., тат. öмә «бесплатная коллективная трудовая помощь», «артельная работа за угощение»; тур. нимет «благодеяние», «милость»; азерб. имәчилик «помощь», «субботник»; ср. араб. и перс. (не́мäт) «благодеяние», «дар», «милость»; ср. санскр ита (ума) «помогающий», «защищяющий»; ота (ома) «благоволение».

Куратӑр ӗнтӗ, казахсенех пирӗнешкел «ниме» термин пулнӑ, анчах ун вырӑнне халь урӑххи усӑ курӑнать пулас. Хӑй терминӗ те, унпа пӗрлех йӑли те, тӗрӗк чӗлхинче анлӑ сарӑлнӑ — вӑл пирӗнпе кӳршӗллӗ тутарсен те, инҫетри турккӑсен те пур (вӗсен пире ҫывӑхрах илтӗнет пулас).

Казахсен мӗншӗн «Асар» термин вӑй илсе тепӗрне хупласа хуни пирки казахӗсенчен ыйтмалла пулӗ. Те вӑл вӗсен халӑхне ҫывӑхрах пулнӑ («ӳме» термин, тен, арабсенчен килнӗрен пӑрахӑҫа тухнӑ), те каярах вӑй илсе малтанхине сирсе кӑларнӑ.

Йӑла пирки

Нимепе асар пирки калаҫнӑ май хӑй йӑли пирки те сӑмах хушмасӑр май ҫук. Паянхи кун вӑл чӑвашра манӑҫа тухнӑпа пӗрех ӗнтӗ. Сӑлтавӗ те паллӑ: пӗрре эпир кашни хӑйне хӑй ҫине ытларах шанма пуҫларӑмӑр, тепре — чухӑнлӑхран тухрӑмӑр. Ниме пек йӑла вӑл вӗт ытларах чухне чухӑн пурнӑҫпа ҫыхӑннӑ — пӗр пӗччен тума йывӑртан ыттисенчен пулӑшу ыйтма тивет. Укҫи-тенки ҫукран апат-ҫимӗҫпе хӑналама тивет (ҫапла май вӗсен ӗҫне тӳлени пулать). Ман пӗр пӗлӗшсем ялти ӗҫкӗҫсене ӗҫленӗшӗн эрехпе сӑйлаҫҫӗ — лешӗсемшӗн вара укҫӑ-тенкӗ илни мар, эрех ӗҫме май пурри пӗлтерӗшлӗрех. Кусене те лешӗсене те ҫапла май пӗтӗмпех тивӗҫтерет.

Ниме ҫухални паян тӗрлӗ хатӗр-хӗтӗрсем йышланса пынипе те ҫыхӑннӑ. Эп астӑвасса шкулта вӗреннӗ чухне (ун чухне совет саманиччӗ) пур килте те пуртӑ е кувалда ҫукччӗ. Ирӗксӗрех кӳршӗ патне ыйтма ҫӳретчӗҫ. Электричествӑпа ӗҫлекен пӑчкӑсем, саваламалли хатӗрсем ҫуккипе пӗрехчӗ. Ун чухне пире ӑсталӑх урокӗн учителӗ ӑс паратчӗ: «Чи кирли — хуҫалӑхра мӗнпур хатӗр-хӗтӗр хӑвӑн пулмалла, кӳршӗсем патне чупмалла мар». Халь вара вӗсем кашни килтех. Хӑшӗсен пӗрре ҫеҫ мар, темиҫе те. Кӳршӗ патне кайса ыйтас хуйхӑ ҫук та хутшӑнусем та вӗсемпе сайрарах пулса пыраҫҫӗ.

Тата тепӗр сӑлтав та пур ӗнтӗ — эпир паянхи кун пасар саманинче пурӑнатпӑр. Ҫапла май пур ӗҫе те укҫапа виҫетпӗр. Хам та кӳршӗсенчен мӗнпе те пулин пулӑшу ыйтсан вӗсене ӗҫшӗн укҫан тӳлетӗп. Паллах, хӑш чухне хире хирӗҫле пулӑшасси те пулкалать, анчах паянхи кун ун пеккисем сахалрах. Укҫа тӳлетӗн те ун умӗнче хӑвна ним енчен те парӑмлӑ туймастӑн.

Тӗрӗк тӗнчи

Сӑмах-юмаха тӗрӗк тӗнчи тавра пуҫларӑм. Унпах вӗҫлес. Асар е ниме йӑли пурри эпир чӑн та тухӑҫ халӑхӗ пулнине лайӑх кӑтартса парать. Анчах та паянхи кун эпир тем тесен те европӑналла туртӑнатпӑр. Чылайӑшӗн пуҫӗнче шӑп унта культура аталаннӑ, шӑп унта чи лайӑх пурнӑҫ. Унти культура пирӗн халӑхӑн тухӑҫран илсе килнӗ йӑласене сирсе пырать, вӗсем пирӗншӗн ютшӑнса пыраҫҫӗ. Анчах вӗсенче ним усалли те ҫук-ҫке. Ырри кӑна: халӑха чӑмӑртать, ӗҫ хӑвӑртланать тата ытти те.

Пирӗн халӑхӑн тӗрӗк тӗнчине те, вӑл мӑсӑльмансен тесе, сирсе яма кирлӗ мар. Европӑналла туртӑннӑ май, православи тӗнне ӗненнӗ май, ку йывӑртарах ӗнтӗ. Анчах чӑвашсем ҫав-ҫавах мӑсӑльман тӗнчипе ҫумма-ҫуммӑн сахал мар пурӑннӑ. Пирӗн культурӑра та ислам тӗнӗ сахал мар йӗр хӑварнӑ (Сехмет ячӗ Египетран те ислампа килнӗ теҫҫӗ). Нӳхреп, нухрат, нарӑс тата ытти — ку сӑмахсем пурте тенӗ пекех шӑп та шай ислам тӗнӗнчен килнӗ, вӑл вӑхӑтра чӗлхене кӗнӗ. Паллах, Европа та пирӗншӗн ют мар (Аттил вӑхӑтӗнче пирӗн ман асаттесем унта пулнӑ-ҫке!), ҫармӑссем те тӑвансем пекех ҫывӑх. Анчах тӗрӗк тӗнчине пирӗн халӑхран хӑйпӑтса илме питӗ йывӑр.

Редакцирен: Статьяна вырнаҫтарни редакци автор шухӑшӗпе килӗшнине пӗлтермест.

#казахсем, #казах чӗлхи, #чӑваш чӗлхи, #этимологи, #йӑласем, #ниме, #тӗнчере

 

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

Паллӑ казах поэчӗн кӗнеки чӑвашла кун ҫути курнӑ
2020, 03, 21
Хӑрт
2020, 06, 10
Ҫутта кӑларакан ҫут тӗнчерен кайрӗ…
2020, 07, 10
Ҫӗтӗк-ҫатӑк
2020, 08, 11
Тӳре
2020, 12, 19

Комментари:

Вулакан // 9599.1.3437
2021-02-20 16:44
У каждого гена и религии свои преимущества. Лучше заняться не классификациями, поисками преимуществ в комбинаторики гена и религии. Нигде не видел таких изысканий. Асар тоже неплохо звучит если исходить из того что они ближе к гуннам с точки зрения кочевников
ЛЕШКУКША // 3878.83.7687
2021-02-20 19:54
У нас "асар" в другом значении. Эй, асар-писер. Смотри в корень
Agabazar // 3293-4139
2021-02-20 22:09
Agabazar
Ку шухӑша хуратнӑ. Сӑлтавӗ: темӑпа ҫыхӑнман
Agabazar // 3293-4139
2021-02-21 18:14
Agabazar
Ку шухӑша хуратнӑ. Сӑлтавӗ: модератор ӗҫне хаклани
Agabazar // 3293-4139
2021-02-21 18:18
Agabazar
Ку шухӑша хуратнӑ. Сӑлтавӗ: темӑпа ҫыхӑнман

Комментариле

Сирӗн ятӑp:
Анлӑлатса ҫырни:
B T U T Ячӗ1 Ячӗ2 Ячӗ3 # X2 X2 Ӳкерчӗк http://
WWW:
ӐӑӖӗҪҫӲӳ

Пурӗ кӗртнӗ: 0 симв. Чи пысӑк виҫе: 1200 симв.
Сирӗн чӑвашла ҫырма май паракан сарӑм (раскладка) ҫук пулсан ӑна КУНТАН илме пултаратӑр.

Эсир усӑ курма пултаракан Wiki тэгсем:

__...__ - сӑмаха каҫӑ евӗр тӑвасси.

__aaa|...__ - сӑмахӑн каҫине тепӗр сӑмахпа хатӗрлесси («...» вырӑнне «ааа» пулӗ).

__https://chuvash.org|...__ - сӑмах ҫине тулаш каҫӑ лартасси.

**...** - хулӑм шрифтпа палӑртасси.

~~...~~ - тайлӑк шрифтпа палӑртасси.

___...___ - аялтан чӗрнӗ йӗрпе палӑртасси.


Orphus

Баннерсем

Шутлавҫӑсем

 
Сайт пирки | Пулӑшу | Статистика
(c) 2005-2018 Chuvash.Org | МИХ пек регистрациленӗ свидетельство номерӗ: 2017 ҫулхи нарӑсӑн 3-мӗшӗнче алӑ пуснӑ ЭЛ № ФС 77 - 68592. Свидетельствӑна Ҫыхӑну, информаци технологийӗ тата массӑллӑ коммуникаци сферине тӗрӗслесе тӑракан федераллӑ служба (Роскомнадзор) панӑ.
Сайтри материалсене (ытти ҫӑлкуҫсенчен илнисемсӗр пуҫне) CreativeCommons Attribution-ShareAlike 3.0 лицензипе килӗшӳллӗн усӑ курма пулать. Сайтпа ҫыхӑннӑ ыйтусене кунта ярӑр: site(a)chuvash.org