Санарпуҫ (выр. Санарпоси) — Чӑваш Республикин Вӑрнар районӗнчи ял. Санарпуҫ ял тӑрӑхӗн административлӑ центрӗ.

Географи

Ял Чӑваш Республикин тӗп пайӗнче, Санар юханшывӗн пуҫламӑшӗнче, республика шайӗнчи автомобиль ҫулӗпе юнашар вырнаҫнӑ. Республика тӗп хулине, Шупашкара ҫитме 96 километр, район центрне, Вӑрнар поселокне — 6 километр, чи ҫывӑхри чукун ҫул станцине ҫитме те 6 километр. Кунти тавралӑх сӑртлӑ-туллӑ, тӑприсем ҫеремлӗ-кӗллӗ тата сӑрӑ вӑрман тӑприсем.

Истори

Ял ҫинчен калакан пӗрремӗш архив даннӑйӗсем 1790 ҫулпа ҫыхӑннӑ, ун чухне ӑна Мӑн Хапӑс (халӗ ку ял ҫук), ҫавӑн пекех Альмен-Сунары ятпа паллӑ слтан тухнӑ ҫынсем никӗсленӗ Санар-Поси ял тесе асӑннӑ. Ял ячӗ Санар гидронимран пулса кайнӑ (чӑвашла «пуҫӗ» сӑмах «пуҫламӑш» тенине пӗлтерет). XIX ӗмӗрте ял Мӑн Урпаш ялӗн касси пек шутланнӑ.

Административлӑ пӑхӑну тӗлӗшӗнчен ял ҫаксен йышне кӗнӗ:

• XIX ӗмӗрте (1927 ҫулччен) — Етӗрне уесӗнчи Мӑн Хапӑс тата Туҫа вулӑҫӗсене;
• 1927 ҫултанпа — Вӑрнар районӗн йышне.

1866 ҫулччен ял ҫыннисем патшалӑх хресченӗсен категорийӗнче тӑнӑ. Халӑхӑн тӗп ӗҫӗсем ҫӗр ӗҫӗ, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетесси, пыл хурчӗ тытасси, ҫавӑн пекех тимӗрҫӗ, арман ӗҫӗ, слесарьпе токарь, пичке тӑвасси, ҫӑм таптасси, ҫӗвӗҫ тата атӑ-пушмак ҫӗлесси (ал ӗҫӗсем), вӑрман касасси тата суту-илӳпе аппаланасси пулнӑ. XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче ялта ҫил арманӗпе тимӗрҫ лаҫҫи ӗҫленӗ. 1893 ҫулта хутла вӗрентекен шкул уҫнӑ.

1930 ҫулта «Новые Санары» колхоз йӗркеленӗ. 1927 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнче Санарпуҫ ял канашне туса хунӑ. 1954 ҫулхи ҫӗртмен 14-мӗшӗнчен пуҫласа 1954 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗччен ӑна Иртеменкасси ял канашӗпе пӗрлештернӗ, ҫавӑн хыҫҫӑн каллех ҫӗнӗрен йӗркеленӗ. 1992 ҫултанпа Санарпуҫ пӗрешкел ятлӑ ял администрацийӗн центрӗ пулса тӑрать.

Халӑх йышӗ

Ҫулсем тӑршшӗпе ялти халӑх йышӗ улшӑнса пыни:

• 1790 ҫул — 75 арҫын;
• 1858 ҫул — 173 арҫын, 177 хӗрарӑм;
• 1897 ҫул — 294 арҫын, 305 хӗрарӑм;
• 1907 ҫул — 637 ҫын (Хусан кӗпӗрнинчи пурӑнан вырӑнсен списокӗ тӑрӑх);
• 1926 ҫул — 219 кил, 432 арҫын, 427 хӗрарӑм;
• 1930 ҫул — 132 кил, 513 ҫын;
• 1939 ҫул — 386 арҫын, 446 хӗрарӑм;
• 1979 ҫул — 239 арҫын, 365 хӗрарӑм;
• 2002 ҫул — 168 кил, 446 ҫын (215 арҫын, 231 хӗрарӑм);
• 2010 ҫул — 143 уйрӑм кил хуҫалӑхӗ, 400 ҫын (193 арҫын, 207 хӗрарӑм).

Наци йышӗ: тӗпрен илсен чӑвашсем, ҫавӑн пекех вырӑссем пурӑнаҫҫӗ. 2004 ҫул пуҫламӑшӗ тӗлне ялта 154 кил шутланнӑ, 436 ҫын пурӑннӑ.

Инфраструктура

Ялта ҫаксем ӗҫлеҫҫӗ:

• пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул;
• «Ивушка» ача пахчи;
• фельдшерпа акушер пункчӗ;
• ялти культура ҫурчӗ;
• вулавӑш;
• спорт залӗ тата спорт лапамӗ;
• суту-илӳ предприятийӗ (магазин);
• ветерансен ҫурчӗ.

Ку объектсем пурте «Вурнарский» совхозӑн ертӳҫи пулнӑ С. В. Валерианов пуҫарнипе йӗркеленӗ социаллӑ культура центрӗнче вырнаҫнӑ. Яла газ кӗртнӗ. Почта индексӗ — 429200.

Экономика

Экономикӑн никӗсӗ ял хуҫалӑхӗн производстви шутланать. 2010 ҫулта ял территорийӗнче «Санары» агрофирма» тулли мар яваплӑ общество ӗҫленӗ. Ҫавӑн пекех ҫынсем харпӑр хуҫалӑхра ӗҫлеҫҫӗ.

Паллӑ ҫынсем

Сӑнарпуҫ ялӗпе темиҫе паллӑ ҫыннӑн пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ ҫыхӑннӑ:

• Абрамов Александр Васильевич (1950 ҫ.ҫ.), инженер-электромеханик, техника ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ. Чӑваш патшалӑх университетне вӗренсе пӗтернӗ, Шупашкарти агрегат савутӗнче формовщик пулса ӗҫленӗ.
• Великанов Валериан Иванович (1947 ҫ.ҫ.), ветеринари ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор. Вӑрнарти зооветтехникумпа Хусан ветеринари институтне вӗренсе пӗтернӗ, ветфельдшерта, дезотряд пуҫлӑхӗнче ӗҫленӗ.
• Иванов Геннадий Сергеевич (1940 ҫ.ҫ.), математик, техника ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор. Мари вӑрман техника институтне вӗренсе пӗтернӗ, Мускаври авиаци институчӗпе Мускаври патшалӑх техника университетӗнче профессор пулса ӗҫленӗ.
• Косяев Николай Иванович (1949 ҫ.ҫ.), ветеринар, ветеринари ӑслӑлӑхӗсен докторӗ. Хусан патшалӑх ветеринари институтне вӗренсе пӗтернӗ, Тула облаҫӗнчи район станцийӗнче тӗп ветеринари врачӗ пулса ӗҫленӗ.
• Кузьмин Анатолий Иванович (1956 ҫ.ҫ.), патшалӑх ӗҫченӗ, Чӑваш Республикин 2-мӗш класлӑ чӑн патшалӑх канашҫи. Чӑваш ял хуҫалӑх институтне, Чулхулари социаллӑ политика институчӗпе Раҫҫей патшалӑх службин академине вӗренсе пӗтернӗ.
• Сергеев Илья Тимофеевич (1919–1981), филологи ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ, доцент. Калинин патшалӑх педагогика институтне, Мускав облаӗн педагогика институчӗн вырӑс чӗлхи кафедринчи аспирантурӑна вӗренсе пӗтернӗ.
• Фёдоров Сергей Гаврилович (1948 ҫ.ҫ.), тренер, ухӑран перессипе СССР спорт мастерӗ (1987), Чӑваш Ен чемпионӗ.