Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Хальхи вăхăтри Нурлат районĕнчи Çарăмсан шывĕн юпин Менчушка ятлă çырма пур.

Темиçе çĕр çул каялла аслă та сарлака вăрманлă, çырма–çатраллă, сăртлă-тулă вырăна «Менчушка» ятлă ял вырнаçнă, пурĕ сакăр кил пулнă.

Вăрман пуянлăхĕ мĕнпур чĕрчуна пурне те илĕртнĕ. Тĕрлĕрен тискер кайăксем çынсене, выльăх-чĕрлĕхе сиен тунă. Упасенчен хăраса пӳрт чӳречисене пĕчĕккĕ туса лартнă, вĕсем пӳрте ан кĕрейччĕр тесе, упасенчен хăраса ял çыннисем кунтан куçса каяççĕ 15-20 çухрăма кăнтăралла уй-хире (Вăрманĕ çурçĕрелле çырма тăрăх вырнаçнă пулнă, вăл вырăна халь Тункаталăх теççĕ).

Çĕнĕ вырăнта илемлĕ уй-хирте пысăк мар вăрманлăх пулнă. Йĕри- тавра илемлĕ улăх, çаран, çырма–çатра, тулли шывлă Аксумлинка çырма юхса выртнă, çутă кĕленче пек. Çак вырăна вырнаçнă тĕне кĕмен чăвашсем. Кив вырăнти çырма ятĕнчен «Менчушка» ял ятне Менчĕ тесе ят панă.

Пурнăç малалла улшăнса пынă. Çĕр пайне пайласа, уйăрса кашни яла панă, ялсенчен пуринчен те представитель пулнă. Çĕр уйăрма Хусан губернинчен Землемер килнĕ. Вăл хватерне Менчĕ ялне суйласа илнĕ. Хватер хуçи лайăх пар лашапа сикктермелле тарантаска илсе çӳренĕ ĕçне вĕçличчен. Ял халăхĕ Землемера лайăх çĕр панăшăн кăвак лаша парнеленĕ. Ĕçне те ĕçленĕ, шӳт шӳтленĕ, кула-кула калаçнă. Пĕррехинче Çарăмсанăн шывĕ хĕрринче апат вăхăтĕнче Землемер кашни ялăн шанчăклă çыннисенчен çырмари шапасем мĕн калаçаççĕ тесе ыйтнă.

Малалла

Пурнаймаççĕ йăмрасемсĕр

Çуйăн-шыв çыранĕсем.

Тăпăл-тăпăл йăмрасемсĕр

Илĕртӳсĕр-çке вĕсем!..

Йăрăс пӳллĕ йăмрасем —

Йăрăс пӳллĕ сар хĕрсем.

Тантăш хĕрĕсем хавăссăн

Чӳхенсе шывран тухаççĕ...

Ватăлмаççĕ йăмрасем,

Ватăлма вĕсем пĕлмеççĕ.

Вилнĕ чух та йăмрасем

Ватлăх пуснипе вилмеççĕ.

Эпĕ хам та йăмра мар-и?

Хам та эп çав çыранран.

Вĕсемпе халь юнашаррăн

Тепĕр хут ӳсесчĕ ман.

Эп сывлатăп ассăн-ассăн,

Ăмсанса йăмрасене.

Сывласан та ассăн-ассăн, —

Таврăп-и яш кунсене?

Ан тив, çамрăклăхăм пултăр

Вĕсене халал манран.

Вĕсемпе ман кăмăл тултăр,

Çамрăк ларччăрччĕç ялан.

Роберт Минуллин

Пилĕк салтак ман умра,

Пилĕк чĕре çывăрать.

Пилĕк мухтавлă кунçул...

Пуç айĕнче — шурă чул.

Пирĕн ялсем пĕр каччи,

Кăркăс тет тепĕр ачи,

Иккĕш — Кавказ çĕрĕнчен,

Пиллĕкмĕш — Çĕпĕр енчен.

Пиллĕкĕн татнă сăмах

Чун тухиччен çапăçма.

Пилĕк юлташ парăнман,

Парăннă, чакнă тăшман.

Пилĕк салтак ман умра,

Пилĕк чĕре çывăрать.

Кави Латыпов

Таса çăлкуç тăрать тапса

Ялан пĕр пек хастар,

Çăлкуçăн тăр шывне ăсать

Чăвашпала тутар.

Тăнлатăн эс: агай, пичче,

Иптешпеле юлташ...

Ыр туйăма чун тĕпĕнче

Усрать тутар, чăваш.

Пуян уй-хир, кашла каш-каш,

Хум хыççăн хум юхтар.

Халь председательте — чăваш,

Агрономра — тутар.

Тăраççĕ вăйă картине

Ваçлейпеле Зитар,

Калаççĕ тунсăх кĕввине

Чăвашпала тутар.

Мидхат агай пухать хăна,

Сумра ларать чăваш.

Уяв юрри янрать кăна, —

Кашнийĕн чунĕ яш.

... Пĕрле тăраççĕ ĕç умне

Арăсланса, патвар,

Хываççĕ коммунизм çулне

Чăвашпала тутар.

Кави Латыпов

Розăна

Кирлĕ мар мана костыль-туя та —

Манăн ал-уран тĕрекĕ çук.

Кимĕри пек эп хама туятăп

Урапаллă креслăра ку чух.

Сар хĕвеллĕх витĕр çил лăпкать-и —

Эп канса çӳретĕп улăхра.

Манăн «урапа» хыçне тăрать те

Йăмăкăм тĕксе çӳрет вара.

Ĕмĕр сипленми чирпе выртса, эп

Тăрас çук тесе кам калĕ-ха?

Çывăх çыннăн ăшшине туйса, эп

Юррăмпа хупларăм хурлăха.

Савăк çак тĕнче ман кăмăла та,

Вăл пин сасăпа, тĕспе пуян.

Чакăр пĕтнĕк шăршипе сывлатăп,

Çĕкленет шыв леш енче тусан.

Тăр инçет. Сукмакĕ — илĕртӳллĕ.

Йăмăкăм, илсем тарна шăлса!

Пурпĕрех-çке ун утти хĕрӳллĕ,

Тĕртнĕ май пырать тĕк-тĕк утса.

Пурçăн вырăнне çире шур пир ун,

Йӳнĕ брошь ялтрать кĕпи çинче...

Çакăн пек çынсем пурах-тăк пирĕн,

Чăнахах илемлĕ çут тĕнче!

Ильгиз Калимуллин

Мишшан тăватă класс пĕтернĕ хыççăн пĕлĕве малалла ӳстерес шухăшĕ çемьене пăлхатса ячĕ. Укахви, сахал мар нуша курнăскер, нумай вĕренни питĕ кирлине ăнланать-ха. Анчах вĕренме кĕме хĕрĕх виçĕ тенкĕ кирлĕ. Кури кăкăр ачи чухне йывăр чирлесе вилес пекех выртнăччĕ. Куçмапа Укахви Турра çав тери ĕненекенскерсем пулнă. Вĕсем Ишек чиркĕвне кайса, Кури чĕрĕ юлсан, вăл ӳссе çитĕнсен ăна мăнастире яма Микул Турра сăмах панă. Анчах унта кайма чылай парне кирлĕ.

Çук, пулмарĕ Мишшан вĕренме каясси, Курин — мăнастире кĕресси. Темле тăрăшсан та Укахви укçа тупаймарĕ.

Мишша Ушанара Мирун куккăшĕ патне кайрĕ. Лешĕ килтехчĕ.

— Анне сĕннипе килтĕм-ха. Канаш ыйтма, — терĕ Мишша пӳрте кĕнĕ-кĕменех.

— Мĕнпе чунна йăпатма пултарăп-ши?

— Шкула вĕренме кĕреймерĕм. Укçа çук. Ĕç шыратăп. Ăçта ĕçе кайма пулать-ши? Вăйпа ĕçлеме ман хал çук. Ура ыратать. Пĕр-пĕр çыру ĕçĕ тума ăçта май килет-ши? Николай Яккăльча пулăшакан кирлĕ мар-ши?

— Ăна çыруçă кирлĕ мар. Унăн виçĕ ача, çакна вĕсем хăйсемех туса пыраççĕ. Вулăс кантурĕнче мĕнле-ши? Юкур Петровичпа калаçса пăхăп. Вăл вулăс старшинипе, Шăпчăк Макçăмĕпе, туслă. Паянах ун патне кайса килĕп, — лăплантарчĕ Мирун. — Хут пĕлмен çынсем сахал мар. Прошени, расписка çыртарма вулăса çынсем пайтах çӳреççĕ.

Малалла

Хĕвеллĕ ирĕн шăплăхне

Савса юхать-и Çарăмсан —

Кĕрсе вăрманăн сулхăнне,

Чăн телейпе туллин сывлан.

Умра — уй-хир, сăрт-ту, çаран,

Умрах — тап-такăр сукмаксем.

Камчаткăран Карпат таран

Тăван çĕршывăн чиккисем.

Тĕнче касса çул çӳреме

Килмен эп çакă çĕр çине.

Кунта телей — ĕмĕтленме,

Кӳрет хĕвел хăй ăшшине.

Раççей пиллерĕ хӳтлĕхне —

Печчен юлма тивмерĕ ман.

Саватăп ун çилĕсене,

Кунта кашни мана тăван.

Кунта — ман кил, кунçул, шăпа,

Ман пĕтĕм шанчăкăм — кунта.

Пуласлăха пĕртанлăхпа

Çул уçрĕ вăл тутаршăн та...

Васкать хир урлă Çарăмсан

Çут Атăла вăй-хал хушма.

Раççейщĕн тус халь Тутарстан,

Мухтав Тăван çĕршывăма!

Ильгиз Калимуллин

Вуниккĕн вĕсем Моабит тĕрминче.

Вуниккĕн пурнаççĕ çынсен асĕнче.

«Çапах вĕсем пулнă вунвиççĕн, вунвиççĕн!» —

чĕрем кăшкăрать каçсенче.

Вунвиççĕмĕш... утнă пĕрлех вĕсемпе

Асаплăх та хурлăх сукмакĕсемпе.

Вăл паттăррăн утнă; вуникĕ джигит та

çĕкленнĕ вара чунсемпе.

Вуниккĕн вĕсем, приговорĕ — пĕрре:

Кĕç касăлнă пуç хыттăн ӳкĕ çĕре...

Вунвиççĕмĕш ак тăванла сывпуллашрĕ,

çухалчĕ таçта, инçетре...

Эпир паян кун та шыратпăр ăна.

Хутсем пĕлтереççĕ: вуниккĕн кăна.

«Çапах та вунвиççĕмĕш пулнă-çке, пулнă!» —

чĕрем кăшкăрать тек мана.

Вунвиççĕмĕш кайрĕ. Нимле чул хӳме

Меслет тупаймарĕ ăна хĕстерме.

Пĕлетĕп, вăл — чĕрĕ; курасчĕ ăна ман,

анчах ун çулне çук пĕлме.

Вунвиççĕмĕш... Чăн та, пĕрре шутласан,

Вăл халь çӳрес çук çав хăйне мухтаса.

Герой вăл сăпайлă. Ак мĕншĕн çапах эп

Малалла

Кĕрлет апрель. Шывсем шавлаççĕ.

Тапраннă пăр. Ейӳ ӳсет.

Йĕрсем пăрпа юхса каяççĕ,

Хĕлле эпир çӳренисем.

Пăрсем юхаççĕ тĕтре витĕр.

Асанăн эс те тĕнчене.

Санран малтан саламăм çитĕ

Эс çитмелли вырăнсене.

Чĕре ăшши, чи таса туйăм

Сана тĕл пулĕ те унта,

Çурхи илемĕн акатуйĕ

Вăй илĕ çамрăк чунунта.

Юратăвăм юрри янратăр

Эс стройкăна пыричченех.

Ăна хĕвел туса юрлатăп.

Сан ĕç вăл манăн ĕçĕмех.

Эс ан кулян, пăр мар эс, тусăм,

Çухалмăн эс пăр пек юхса.

Килсем, кĕтсе илмешкĕн тухăп;

Эп хам та пырăп, ил тухса...

Пăрсем иртеççĕ те иртеççĕ.

Ан шухăшла пăрсем çинчен.

Усратăп юрату шерпечĕ

Пĕрле ĕçме мĕн виличчен.

Темле пулать шăпа — пĕлместпĕр.

Пĕлетпĕр халлĕхе пĕрне:

Хăçан ăçта кайсан та эпĕр

Чун-чĕрепе ялан пĕрле.

Хуйхи те, савнăç та чамасăр

Малта пулать пуль-ха нумай —

Çапла шутларăм васкамасăр,

Пăр кайнине сăнанă май.

Заки Нури

Тăван ял! Мĕнле илемлĕ те хаклă вăл кашни çыншăн. Çавăн пек ялсенчен пĕри вăл — Чăваш Тăрăм ялĕ. Маншăн вăл — чи илемли, чи пахи, чи пуянни.

Пирĕн ял Чăваш Республикин Елчĕк районне кĕрет, вырăсла — Аранчеево. Паянхи куна ялта икçĕре яхăн кил. Яла икке уйăракан Турма юханшыв Кĕтнене юхса кĕрет.

Тăван ялăм Тутар Республикипе юнашар вырнаçнă. Укăлчаран тухсанах çурçĕр енче тутар çĕрĕ пуçланать. Кăнтăр енче чăваш ялĕсем: Шуршу, Каркалар, Аслă Таяпа.

Мĕншĕн пирĕн яла Чăваш Тăрăм тенĕ? Ун çинчен ваттисем темиçе тĕрлĕ каласа параççĕ.

Ĕлĕк Кĕтне юхса тăракан Тăрăм çырми пуçĕнче, Хусан ханлăхĕ вăхăтĕнче «Тăрăм» ятлă ял ларнă. «Тăрăм» сăмах венгрла «стоянка» (пурăннă вырăн) тенине пĕлтерет. Хусана илнĕ хыççăн (1552) çапăçура чапа тухнă вырăс улпучĕсемпе княçĕсене Кĕтне шывĕ тăрăхĕнче акмалли çĕрсемпе çарансем касса панă.

Çав вăхăтсенче (1556) Богдан Путиловпа унăн юлташĕсем 195 теçеттин çĕр илеççĕ те Тăрăм шывĕ Кĕтнене юхса кĕрекен вырăнта çĕнĕ ял пуçласа яраççĕ. Пожарский князь ăна шыв ячĕпе «Турминское» тесе ят парать.

Çакăн хыççăн чăвашсем çак яла Вырăс Тăрăмĕ, хăйсене Чăваш Тăрăмĕ теме тытăнаççĕ.

Малалла