Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

1991 çулхи раштав уйăхĕнче Крымри Саки хулинчи «Саки» ятлă санаторире каннă хыççăн киле таврăнма тухрăм. Симферополь хулинче хама кирлĕ япаласем туянтăм та чукун çул вокзалĕ çумĕнчи перрон çинче пуйăс кĕтсе тăратăп. Перрон çинче халăх: ларса каякансем те, ăсатма тухнисем те сахал мар. Кивĕрех кăна пальто тăхăннă, хуçалăх сумки йăтнă арçын пĕр ушкăн çын патĕнчен тепĕр ушкăн патне пырса сăмах хушса çӳрет. Акă вăл ман пата та пырса çитрĕ, сумкине перрон бетонĕ çине лартрĕ. Унта кăмăшка тултарнă кĕленчесем иккен. Хайхи сыпмалли туянма сĕнет.

— Хама кирлĕ япаласене туянтăм, çав шутра эрех те, — терĕм вырăсла калаçакана вырăслах. Хам çав хушăрах: «Ай-хай, кам-ха ку çын, чăваш мар-ши?» — тесе шухăшлатăп. Сутăçă сумкине илчĕ те тепĕр ушкăн патне кайма тăчĕ.

Çав самантра эпĕ хыттăн кăна:

— Ара, эсĕ чăваш вĕт! Мĕн туса çӳретĕн кунта? — терĕм.

Кайма тăнă çын чарăнчĕ, хыçалалла çаврăнчĕ, ман çине тинкерсе пăхрĕ, çывăхарах ура ярса пусрĕ те:

— Ăçтан пĕлетĕн эсĕ эпĕ чăваш иккенне? — ыйтрĕ тĕлĕнсе.

Эпĕ хамăн тавçăрулăхпа мăнаçланнине кăтартас мар тетĕп:

— Пăхсах курăнать вĕт чăваш пулни. Эпĕ Пушкăрт Республикинче пурăнакан чăваш, курортра каннă хыççăн киле таврăнатăп.

Малалла

Тĕлĕке килкелет те аттем,

Пăлханса тем шырать те шырать.

«Пурăнаççĕ-ши ман сăввăмсем...»

«Пурăнаççĕ — пĕр-икĕ тетрадь».

«Алла пар-ха мана купăса,

Ĕнерлер-и пĕрле пĕр кана...»

«Аннем ăна ячĕ сутса,

Çăкăрлаччĕ пулас... чикана».

«Пурччĕ ман патефон та гитара...

Чăланта тупаймарăм пуртта...»

Тек аннем çуккине те, мăнтаран,

Ĕненесшĕнех мар, тупата.

«Эп пĕлсех ӳксе вилтĕм Мускавшăн.

Мĕнлерех-ши çĕршывăм ку чух?»

Ан та пĕл!

Ан та ыйт-ха, тархасшăн,

Çĕршыву тахçанах ĕнтĕ çук!

Сан пекех эпĕ хам та пăрахăç.

Тĕрĕсне пĕтĕмпе каласан,

Тепĕр хут, тен,

персе-и пăрахĕç,

Тепĕр хут чĕрӳ çурăлĕ сан.

Курнăçма пире Турă пӳрмен.

Ах, çапах та, çапах... шутласан...

Эс телейлĕ — сана çын сутман.

Эс репресси мĕнне те пĕлмен.

Çĕнтерӳ Çĕрĕнче эсĕ юлтăн, —

Тапма чарăнчĕ шухă чĕре...

Ан та кил çĕршывна çичĕ ютăн,

Эс кунта ăнланаймăн пире.

Мĕншĕн çук-ши ман асамлă çĕрĕ?

Денис Гордеев сăввинчен

Хама-хам эп çĕрĕ пек туяттăм —

Аллунти пĕр пĕчĕк çĕрĕ пек.

Çуттăм пурччĕ, пурччĕ сумлă ятăм,

Çĕрĕ çĕтрĕ — тупăнчĕ инкек.

Манран çутă халĕ каçхи уйăх,

Ир шевлийĕ темтĕр çутăрах.

Эпĕ саншăн ĕнтĕ тĕксĕм тутăх,

Кирлĕ мар та кивĕ пĕр хăрах.

Кирлеми мĕн тутăр çухалмасăр?

Кам упратăр киввине вăрах?

Çĕрĕ çукшăн пӳрнĕре ан касăр —

Таçти мар, çумри вĕт хаклăрах!

Йĕс тӳмеллĕ чĕлпĕр вĕçĕпе

Çӳрен ут çамки çине сикеймĕп.

Каяс çул ик енлĕ çĕçĕ пек,

Тухсанах юлан ута сиенлĕп.

Умри çулăм уçăмлă мар чух

Мĕншĕн урхамахăм асаплантăр?

Ман асапăм хамшăн лăп та чух.

Эпĕ чăтăп. Урхамахăм кантăр.

Çăкасар папкана та ларман,

Хурăнсар лаштăрах симĕсленчĕ.

Çутă кун ашшине палăртма

Васкаса хăвăрт-хăвăрт тесленчĕ.

Яланхи авăн кунĕ çитсен

Хурăнсар маларах ылтăнланĕ.

Тунсăха чĕр илемлĕх кĕртсе

Савăнтарĕ те шăппăн лăпланĕ.

Иртерех килекен илемсен

Пур çав куçшăн паха вут-кăварĕ!

Эсĕ ир çитĕнсе хĕрленсен

Пĕччен чунăм пачах савăнмарĕ.

Ухсай Яккăвне эпĕ хамăн пурнăçра пĕрре çеç курнă, анчах унăн сăмахĕсем, вăл хăйне тыткалани, унăн сăнарĕ халĕ те паянхи пек куç умĕнче.

Пишпӳлек вăтам шкулĕн 10-мĕш класĕнче вĕренеттĕм. 1957 çулхи кĕркунне пирĕн класс ертӳçи, физкультура вĕрентекен Федор Порфирьевич Миронов (йывăр тăпри çăмăл пултăр) мана чĕнсе илчĕ те çапла каларĕ:

— Акă сана, Федотов, икĕ йыхрав хучĕ. Ыран Пишпӳлеке Ухсай Яккăвĕ килет. Кăнтăрла иртсен тăватă сехетре политвĕренӳ кабинетĕнче унпа тĕлпулу иртет. Пĕр-пĕр юлташупа çавăнта пулăр.

— Юрать, юрать, эсир каланă пекех тăвăпăр, — тесе алла тыттарнă йыхрав хучĕсене савăнсах йышăнтăм. Анчах миçе чăваш ачине кăна чĕнмерĕм пуль, пĕри те пырасшăн мар. Чĕннĕ вăхăт çывхара пуçласан хампа пĕрле вĕренекен тата пĕрле интернатра пурăнакан, чăвашла кăштах калаçкалакан тутар ачипе Сабитов Раиспа политвĕренӳ кабинетне кĕрсе лартăмăр. Унта учительсем, районти «Колхозри ĕç» хаçатăн редакци ĕçченĕсем тата ытти ентеш — пĕтĕмпе 40-50 çын пуçтарăннă.

Часах пӳлĕме хулпуççи çине хура пальто уртса янă, пĕр аллине çĕлĕк тытнă, çӳллех мар тăн-тăн кевтеллĕ арçын, ун хыçĕнчен икĕ хĕрарăм кĕчĕç те тӳрех тĕпеле иртсе çийĕнчи тумтирĕсене хывса хучĕç, килнĕ çынсене сывлăх сунса сĕтел хушшине ларчĕç. Яков Гаврилович çĕнех мар хăмăр тĕслĕ костюм тăхăннă, шурă кĕпе çӳхи айĕнчен костюм тĕслех галстукĕ илемлĕ курăнать. Вăл ура çине тăрса Шупашкар çыравçисемпе сăвăçисем çинчен, хăйĕн ĕçĕсем тата малалли тĕллевĕсем пирки 40-50 минута яхăн калаçрĕ. Курнăçăва килнĕ çынсем ăна сывламасăр тенĕ пек итлесе ларчĕç. Сăмахне вĕçленĕ хыççăн паллă сăвăç ыйтусем пама сĕнчĕ.

Малалла

Уйăх та тарса пытанчĕ пĕлĕт хыçнелле,

Таврана хупларĕ шăплăх — чун çӳçенмелле.

Сарă кайăксем шăпланчĕç, юрă илтĕнмест,

Чĕрере кăварлă туйăм пурпĕрех сӳнмест.

Эсĕ, тен, çӳретĕн кĕçĕр урăх каччăпа,

Çав тери савăнтаратăн ăшă куллупа.

Алăри чечек çыххийĕ типĕ ыранччен,

Чĕрери асаплă хурлăх пырĕ вăрахчен...

Каçхи урам. Хура мĕлке пĕр тĕлсĕр

Ăçта васкать-ши? Çук-тăр пĕлекен.

Кӳреннĕ-ши, çӳрет-ши ĕçсĕр-хĕлсĕр

Кама хăварнă, пур-ши кĕтекен?

Хуйхи ăна куршанак пек çакланнă:

Ӳксе юлмасть, пырать ав инçете.

Пĕтмест, çĕтмест, утăмсерен йĕртет,

Каç еннелле ыратăвĕ вăйланнă.

Пулни тивĕçтермесг халь кирлине,

Сив çил туллать кĕлленнĕ чĕрине.

Сӳнсе типет, тĕссĕрленет черченлĕх.

Хăйĕнпеле хăех пăшăлтатать,

Хăлхаллă уйăх çеç ăна тăнлать.

Шак-шак шаклаттарать çулпа пĕчченлĕх.

Эп те Сантăр,

Эс те Сантăр —

Хитре ят ку тенĕ-ши?

Эпĕ сансăр,

Эсĕ мансăр

Пурăнаймĕç тенĕ-ши?

Эп те Сантăр,

Эс те Сантăр —

Аптраман ят шыраса.

Эпĕ сансăр,

Эсĕ мансăр

Пурăнатпăр шăхăрса!

Эп те Сантăр,

Эс те Сантăр —

Йышлă эпĕр, Сантăрсем.

Ман ĕç ăнтăр,

Сан ĕç ăнтăр —

Пурнăç ăнтăр

ăннăçем.

Хура тунсăх пуссан, аллăмсем усăнсан,

Кил-çурта пăрахса, уй-хиртен уйрăлса

Инçете-инçете, çут тĕнчемĕр хĕрне

Ман тарассăм килет хăш чухне.

Илĕртмест çĕнĕ кун, пушанать сӳннĕ чун,

Курăнмасть çул умра, эп çын мар — чунсăр чул.

Вăйăм çук, вăйăм çук куçăма та уçма.

Кăмăл çук, халăм çук тĕнчере пурăнма.

Эп манатăп хама, туйăма çухатса,

Чĕр виле пек пулса пурăнап шăпланса.

Курăнатăп — пăхсан, эпĕ пур çĕр çинче.

Те этем, те мĕлке çак хура кунсенче.

Пурпĕрех çĕкленсе яр! уçатăп куçа.

Кĕлтăватăп Турра кĕтсе шурăм пуçа.

Çĕрмĕш хут çĕнĕрен эп чĕртетеп вучах,

Çĕрмĕш хут йăлăнатăп: «Ан сӳнтĕр анчах!»