Тури Ачак — Чӑваш Республикин Етӗрне муниципаллӑ округнӗнче вырнаҫнӑ ял. Вӑл Мӑн Чураш ял тӑрӑхӗн администраци центрӗ шутланать. Ку ял хӑйӗн ял хуҫалӑх ҫитӗнӗвӗсемпе тата ҫутҫанталӑка сыхласа хӑварас ӗҫӗпе пӗтӗм тӗнчипе паллӑ. Совет вӑхӑтӗнче кунта «Ленинская искра» ятлӑ чаплӑ колхозӑн тӗп усадьби вырнаҫнӑ пулнӑ.

Географи

Тури Ачак Чӑваш Енӗн хӗвеланӑҫ енче вырнаҫнӑ. Етӗрне хулине ҫитмешкӗн 18 ҫухрӑм яхӑн каймалла. Республикӑн тӗп хули — Шупашкар — 75 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. Ял сӑртлӑ вырӑнта ларать. Ял таврашӗнче пӗчӗк юханшывсем юхаҫҫӗ, вӗсем Сӑр шывӗн бассейнне кӗреҫҫӗ. Ҫӗре юхтарса каясран ял тавра нумай пӗвесем тата вӑрман йӑрӑмӗсем лартса тухнӑ. Кунти климат вӑтам континентлӑ. Хӗлсем юрлӑ, сивӗ вӑтам. Ҫулласем шӑрӑх тата ҫумӑрлӑ пулаҫҫӗ.

Историйӗ

Ял XVIII ӗмӗртенпе паллӑ. Ун чухне кунта патшалӑх хресченӗсем пурӑннӑ, вӗсем ҫӗр ӗҫӗпе тата выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе ӗҫленӗ. XIX ӗмӗрте Тури Ачак Хусан кӗпернин Етӗрне уесӗнче шутланнӑ. Ял ҫыннисем пасарсенче суту-илӳ ӗҫне хастар хутшӑннӑ.

Ял кун-ҫулӗнче чи пӗлтерӗшлӗ вӑхӑт совет тапхӑрӗпе ҫыхӑннӑ. 1920-мӗш ҫулсенче коллективизаци тапхӑрӗ пуҫланнӑ. 1960-мӗш ҫулсенче хуҫалӑха Аркадий Павлович Айдак ертсе пыма пуҫланӑ. Вӑл ертсе пынипе «Ленинская искра» колхоз Совет Союзӗнче чи паха предприятисенчен пӗри пулса тӑнӑ. Кунта ҫутҫанталӑка сыхлас енӗпе уникаллӑ меслетсемпе усӑ курнӑ. Хресченсем пӗвесем тунӑ, ҫырма хӗррине пахча-ҫимӗҫ тата вӑрман лартнӑ. Ку ӗҫсем тулӑхлӑ ҫӗре юхса каяссинчен сыхланӑ. Тури Ачака ют ҫӗршывсенчен тата урӑх регионсенчен ҫынсем ӗҫ опычӗпе паллашма час-часах килсе ҫӳренӗ.

Халӑх йышӗ

Ялти халӑх йышӗ улшӑнмасӑр пӗр шайра тӑрать. Ҫырав даннӑйсем тӑрӑх, кунта 400 ҫын яхӑн пурӑнать. Пурӑнакансенчен чылайӑшӗ — чӑвашсем. Халӑх килте чӑвашла калаҫать, вырӑсла та лайӑх пӗлеҫҫӗ. Ял ҫыннисем йӑла-йӗркесене, наци уявӗсене упраҫҫӗ.

Инфраструктура

Тури Ачакра ял ҫыннисем валли пур услови те пур. Кунта А. П. Айдак ячӗллӗ вӑтам шкул ӗҫлет. Шкулта таврапӗлӳ музейӗ вырнаҫнӑ. Ялти культура ҫурчӗ халӑхшӑн уҫӑ, унта тӗрлӗ концертсемпе уявсем иртеҫҫӗ. Вулавӑщра чӑвашла тата вырӑсла кӗнекесем нумай. Сывлӑха фельдшер пунктӗнче тӗрӗслеҫҫӗ. Суту-илӳ лавккисем те пур. Ялти урамсем асфальтлӑ, газпа шыв пӑрӑхӗсене кашни киле кӗртнӗ.

Экономика

Ял экономикин никӗсӗ — ял хуҫалӑхӗ. Тӗп предприяти «Ленинская искра» ял хуҫалӑх кооперативӗ шутланать. Ку ял Чӑваш Енӗн хӑмла ӳстерекен тӗп вырӑнӗсенчен пӗри. Хӑмла — чӑвашсен йӑларан килекен культури, ӑна ӳстерме питӗ нумай вӑй хумалла. Ҫавӑн пекех сӗт-ҫу тата аш-какай продукцийӗ туса кӑларасси вӑйлӑ аталаннӑ. Иртнӗ ӗмӗрте пуҫланӑ ҫутҫанталӑка сыхлас йӑла паян та вӑйра. Пӗвесенче пулӑ ӗрчетеҫҫӗ. Хӑш-пӗр ҫынсем пыл хурчӗ усраҫҫӗ, ал ӗҫӗпе аппаланаҫҫӗ.

Паллӑ ҫыннисем

• Айдак Аркадий Павлович (1937–2012), Чӑваш Республикин хисеплӗ гражданинӗ, колхоз председателӗ, ҫутҫанталӑка сыхлас ӗҫе йӗркелекенӗ.
• Александров Александр Александрович (1948 ҫ.ҫ.), тава тивӗҫлӗ ял хуҫалӑх ӗҫченӗ.

Каҫӑсем

• Тури Ачак хыпарӗсем