Яштайкин Илья Николаевич — чӑваш педагогӗ, чӗлхеҫӗ тата вӗрентӳ ӗҫне йӗркелекен. Филологи ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ. Чӑваш АССР-ӗнчи халӑха вӗрентес тытӑма йӗркелес тата чӑваш чӗлхи ӑслӑлӑхне аталантарас ӗҫе пысӑк тӳпе хывнӑ. Чӑваш шкулӗсем валли вырӑс чӗлхи учебникӗсем тата чӑваш кӗслине калама хӑй тӗллӗн вӗренмелли кӗнеке ҫырнӑ. Чӑваш АССР-ӗн тава тивӗҫлӗ шкул вӗрентекенӗ.

Пурнӑҫӗ

Яштайкин Илья Николаевич 1882 ҫулхи утӑн 20-мӗшӗнче Кӑрмӑш уесӗнчи Шӗмшеш ялӗнче (хальхи вӑхӑтра Чӑваш Республикинчи Хӗрлӗ Чутай районӗн территорийӗ) ҫуралнӑ.

Пуҫламӑш пӗлӗве вырӑнти шкулта илнӗ. Вӗренӳре хӑйне аван кӑтартнӑран, малалла вӑтам пӗлӳ паракан вӗренӳ ҫурчӗсенче вӗреннӗ. 1912 ҫулта Императорӑн Варшава университечӗн историпе филологи факультетне вӗренсе пӗтернӗ (вӑл вӗреннӗ вӑхӑтра, Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи пуҫланнипе, университета Раҫҫее эвакуациленӗ). 1913 ҫулта унтах аслӑ педагогика курсӗсене вӗренсе пӗтернӗ, сӑмахлӑх вӗрентекенӗ пулма тӗплӗ пӗлӳ илнӗ.

И.Н. Яштайкинӑн педагогика ӗҫӗ-хӗлӗ революцичченхи вӑхӑтра пуҫланнӑ. 1913–1914 ҫулсенче вӑл Аҫтӑрханти реаллӑ училищӗре преподаватель пулса ӗҫленӗ. Ун хыҫҫӑн, 1914–1918 ҫулсенче, Ленкораньри арҫын ачасен гимназийӗнче (хальхи вӑхӑтра Азербайджанри Ленкорань хули) преподаватель вырӑнӗнче вӑй хунӑ.

Октябрь революцийӗ хыҫҫӑн Илья Николаевич тӑван ене таврӑннӑ та совет шкулне йӗркелес ӗҫе хастар хутшӑннӑ. 1918–1920 ҫулсенче вӑл Хӗрлӗ Чутайри вӗрентекенсен семинарийӗн директорӗ пулса ӗҫленӗ, унта чӑваш шкулӗсем валли педагогика кадрӗсем хатӗрленӗ.

1920 ҫулта, Чӑваш автономи облаҫне йӗркеленӗ хыҫҫӑн, И.Н. Яштайкин Чӑваш облаҫӗнчи халӑха вӗрентес уйрӑмӑн пӗрремӗш пуҫлӑхӗ пулса тӑнӑ. Ҫак вырӑнта вӑл регионти вӗрентӳ тытӑмне йӗркелес ӗҫӗн пуҫламӑшӗнче тӑнӑ, шкулсемпе преподавательсен курсӗсен ӗҫне йӗркеленӗ.

1922–1924 ҫулсенче Чӗмпӗрти чӑваш педагогика институчӗн ректорӗ пулнӑ тата ҫав вӑхӑтрах ун ҫумӗнчи ял хуҫалӑх техникумӗн пуҫлӑхӗн ӗҫне туса пынӑ. Ку вӑхӑтра институт Чӑваш Ен преподавателӗсене тата наци интеллигенцине хатӗрлекен тӗп центрсенчен пӗри пулнӑ.

Малалла унӑн ӗҫ ҫулӗ администраци тата патшалӑх ӗҫӗпе ҫыхӑннӑ. 1924 ҫулта ӑна Чӑваш облаҫӗнчи Рабочисемпе хресченсен инспекцийӗн (РКИ) управляющине лартнӑ, 1925–1926 ҫулсенче вара вӑл РКИ наркомӗн ҫумӗ пулса ӗҫленӗ. 1927–1928 ҫулсенче Чӑваш АССР-ӗнчи Халӑх Комиссарӗсен Канашӗн тата Тӗп Ӗҫтӑвкомӗн (ЦИК) ӗҫӗсене ертсе пыраканӗн, ҫавӑн пекех Шупашкар районӗн ӗҫтӑвкомӗн председателӗн вырӑнӗсенче вӑй хунӑ.

1929–1930 ҫулсенче Илья Николаевич Мускавра Пӗтӗм Союзри Тӗп Ӗҫтӑвкомра (ВЦИК) Чӑваш АССР-ӗн элчин ҫумӗ пулнӑ. Ун хыҫҫӑн, 1930–1935 ҫулсенче вӑл ВЦИК-ӗн ӑслӑлӑх секретарӗ пулса, 1935–1938 ҫулсенче ВЦИК Президиумӗн инструкторӗ пулса ӗҫленӗ.

Вӑрҫӑ умӗнхи вӑхӑтра, 1939–1941 ҫулсенче, каллех вӗрентӳ ӗҫне таврӑннӑ: Мускав хулинчи 610-мӗш вӑтам шкулта вырӑс чӗлхине вӗрентнӗ.

Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи ҫулӗсенче, 1941–1946 ҫулсенче, И.Н. Яштайкин Хӗрлӗ Чутай районӗнче ӗҫленӗ: вӑтам шкулти вӗренӳ пайӗн ертӳҫи тата шкул директорӗ пулнӑ, районти халӑха вӗрентес уйрӑма ертсе пынӑ, ҫавӑн пекех вӑтам шкулта вӗрентме пӑрахман.

Вӑрҫӑ хыҫҫӑнхи ҫулсенче Чӑваш Енри вӑтам тата ятарлӑ вӑтам пӗлӳ паракан вӗренӳ заведенийӗсенче педагогика ӗҫӗ-хӗлне малалла тӑснӑ. 1946–1949 тата 1952–1955 ҫулсенче вӑл Етӗрнери педагогика училищинче вӗрентнӗ. 1949–1952 ҫулсенче Канашри вӗрентекенсен институтӗнче преподаватель пулса вӑй хунӑ, чӗлхепе литература кафедрин пуҫлӑхӗ пулнӑ.

Аслӑ ҫула ҫитсен, 1957 ҫулта, Илья Николаевич Шупашкарти музыка училищинче чӑваш кӗслине калама вӗрентнӗ — хӑйӗн опычӗпе паллаштарнӑ тата халӑх культурине юратма хӑнӑхтарнӑ.

Яштайкин Илья Николаевич 1966 ҫулхи чӳкӗн 20-мӗшӗнче Мускав облаҫӗнчи Переделкино посёлокра пурнӑҫран уйрӑлнӑ. Шупашкар хулинче пытарнӑ.

Ӑслӑлӑхпа пултарулӑх ӗҫӗ-хӗлӗ

И.Н. Яштайкин чӗлхе ӑслӑлӑхӗн ыйтӑвӗсемпе, сӑмахран, чӑваш шкулӗнче вырӑс чӗлхине вӗрентес методикӑпа ӗҫленӗ. Вӑл чӑваш ачисем валли вырӑс чӗлхин учебникне (синтаксис пайӗ) ҫырнӑ. Ҫав вӗренӳ кӗнеки пӗлӳ илнӗ май чӗлхесен хушшинчи чӑрмавсене сирме пулӑшнӑ.

Педагогика тата администраци ӗҫӗсӗр пуҫне, вӑл чӑвашсен музыка фольклорне тӗпчекен пек паллӑ. Илья Николаевич чӑваш кӗслине калама хӑй тӗллӗн вӗренмелли кӗнеке хатӗрлесе кӑларнӑ, ҫакӑ вара наци инструментне упраса хӑварма тата халӑх хушшинче сарма пулӑшнӑ.

Хисепӗсем

• Чӑваш АССР-ӗн тава тивӗҫлӗ шкул вӗрентекенӗ (1944).