Кивӗ Мӑнтӑр (выр. Старое Шептахово) — Чӑваш Республикин Вӑрмар районӗнчи ял. Ку ял Чулкаҫ ял тӑрӑхне кӗрет. Ялӑн пуян истори пур, кунта тӗпрен илсен чӑвашсем пурӑнаҫҫӗ. Тӗрлӗ истори тапхӑрӗсенче ял регионӑн ял хуҫалӑх пурнӑҫӗнче пысӑк вырӑн йышӑннӑ. Хальхи вӑхӑтра ял хӑйӗн йӑли-йӗркисене упраса хӑварать тата хальхи район йышӗнче аталанса пырать.

Географи

Кивӗ Мӑнтӑр ялӗ Чӑваш Енӗн тухӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ. Республика тӗп хулине, Шупашкара ҫитме 69 километрпа танлашать. Район центрӗ, Вӑрмар поселокӗ, ялтан 7 километрта вырнаҫнӑ. Чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗ те 7 километрта.

Ял транспорт енчен питӗ меллӗ вырӑнта вырнаҫнӑ. Вӑл республика шайӗнчи автомобиль ҫулӗпе юнашар. Ку вара районти тата республикӑри ытти ял-хулапа ҫыхӑну тытма май парать. Ял тӑрӑхӗнчи вырӑн рельефӗ тӗпрен илсен тӳрем. Ял таврашӗнче ял хуҫалӑх ҫӗрӗсем тата пӗчӗк вӑрман хутлӑхӗсем сарӑлса выртаҫҫӗ.

Историйӗ

Ялӑн историри ячӗ — Шептахова. Ку таврара пурӑнакансем ҫинчен пӗрремӗш хут чӑваш ҫӗрӗсем Вырӑс патшалӑхне кӗнӗ вӑхӑтра асӑннӑ. Истори тӑрӑх ялта яланах чӑвашсем пурӑннӑ.

Ҫынсен социаллӑ статусӗ патшалӑх реформисене кура улшӑнса тӑнӑ. 1724 ҫулччен кунти хресченсем ясак тӳлекенсем шутланнӑ. Ку вара вӗсем патшалӑхшӑн натураллӑ е укҫа-тенкӗллӗ налук тӳленине пӗлтернӗ. 1724 ҫултан пуҫласа 1866 ҫулччен ял ҫыннисен патшалӑх хресченӗсен статусӗ пулнӑ.

Ӗмӗрсем тӑршшӗпе халӑх тӗпрен ҫӗр ӗҫӗпе тата выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе аппаланнӑ. Хресченсем тыр-пул ӳстернӗ тата килти выльӑх-чӗрлӗх тытнӑ. XIX ӗмӗр вӗҫӗнче ялта халӑха вӗрентес ӗҫ аталанма пуҫланӑ. 1897 ҫулта кунта хутла вӗрентекен шкул ӗҫлеме тытӑннӑ. XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче, 1920-мӗш ҫулсенче, ялта ал ӗҫӗсем хастар аталаннӑ. Ҫак вӑхӑтра тимӗрҫӗ тата ҫӗвӗҫ ӗҫӗсем вӑйлӑ пулнӑ. Кунти ӑстасем хӑйсен ялӗнчи тата кӳршӗ ялсенчи ҫынсене кирлӗ япаласемпе тивӗҫтернӗ.

Совет тапхӑрӗнче пурнӑҫ йӗрки чылай улшӑннӑ. 1931 ҫулта ялта «Исварни» ятлӑ колхоз йӗркеленнӗ. Коллективизаци ял хуҫалӑх производствин тытӑмне улӑштарнӑ.

Ялӑн административлӑ пӑхӑнӑвӗ темиҫе хут та улшӑннӑ:

• XVIII ӗмӗрте ял Сӗве уесӗнчи Чакӑр вулӑсне кӗнӗ.
• Кайран вӑл Ҫӗрпӳ уесӗнчи Кивӗ Арапуҫ тата Вӑрмар вулӑҫӗсене пӑхӑннӑ.
• 1927 ҫултанпа тата хальхи вӑхӑтчен ку ял Вӑрмар районӗн йышӗнче тӑрать.

Халӑх йышӗ

Кивӗ Мӑнтӑр ялӗнчи халӑх йышӗ ӗмӗрсем тӑршшӗпе улшӑнса пынӑ. XVIII ӗмӗрте халӑха тӗпрен илсен арҫынсен йышӗпе (арҫын чунӗсемпе) шутланӑ.

Халӑх йышӗ улшӑнса пыни:

• 1721 ҫул — 278 арҫын.
• 1747 ҫул — 379 арҫын.
• 1795 ҫул — 70 кил, 188 арҫын, 204 хӗрарӑм.
• 1858 ҫул — 249 арҫын тата 269 хӗрарӑм (Ҫӗнӗ Мӑнтӑр ялпа пӗрле).
• 1897 ҫул — 199 арҫын тата 210 хӗрарӑм.
• 1926 ҫул — 94 кил, 227 арҫын, 214 хӗрарӑм.
• 1939 ҫул — 221 арҫын, 270 хӗрарӑм.
• 1979 ҫул — 158 арҫын, 196 хӗрарӑм.
• 2002 ҫул — 81 кил, 221 ҫын (108 арҫын тата 113 хӗрарӑм).
• 2010 ҫул — 67 уйрӑм кил хуҫалӑхӗ, 194 ҫын (104 арҫын тата 90 хӗрарӑм).

Ытларах енӗпе — чӑвашсем. Ялта йӑлана кӗнӗ культурӑпа чӗлхе элеменчӗсем упранса юлнӑ.

Экономика

Ялӑн хальхи экономики ял хуҫалӑхӗпе тачӑ ҫыхӑннӑ. Ял территорийӗнче «Арапуҫ» агрофирма» тулли мар яваплӑ общество хӑйӗн ӗҫне пурнӑҫлать.

Ялти суту-илӳ тытӑмӗнче темиҫе вырӑн пур. Кунта икӗ лавкка тата суту-илӳ киоскӗ ӗҫлет. Ҫынсене чи кирлӗ япаласемпе тата апат-ҫимӗҫпе тивӗҫтернӗ.

Инфраструктура

Кивӗ Мӑнтӑр ялӗнче пурнӑҫ валли кирлӗ социаллӑ инфраструктура пур. Пушӑ вӑхӑта ирттерме тата культура мероприятийӗсем йӗркелеме ялта клуб ӗҫлет. Клубра уявсем тата ял ҫыннисен пӗтӗмӗшле пухӑвӗсем иртеҫҫӗ. Ҫавӑн пекех ялти вулавӑш ӗҫлет, вӑл халӑха кӗнекесемпе тата тӑтӑш тухакан кӑларӑмсемпе тивӗҫтерет.

Активлӑ канма тата спортпа туслашма ялта спорт лапамӗ йӗркеленӗ. Пурӑнмалли ҫурт-йӗр тӗпрен илсен кил хуҫалӑхӗ евӗрлӗ харпӑр пурӑнмалли ҫуртсенчен тӑрать. Ҫуртсенчен нумайӑшне йывӑҫран е кирпӗчрен лартнӑ, вӗсен таврашӗнче пахча-ҫимӗҫ лаптӑкӗсем вырнаҫнӑ. Яла газ тата электроэнерги кӗртнӗ.

Паллӑ ҫынсем

Кивӗ Мӑнтӑр ялӗпе ӑслӑлӑхпа культура аталанӑвне хӑйсен тӳпине хывнӑ нумай тивӗҫлӗ ҫынсен шӑписем ҫыхӑннӑ.

• Иванов Василий Владимирович (1908–1979), врач-нейрохирург, медицина ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ.