Апаш (выр. Абашево) — Чӑваш Республикинчи Шупашкар районне кӗрекен ял. Вӑл Апаш ял тӑрӑхӗн администраци центрӗ шутланать. Историри ячӗ — Никольское.

Географи

Ял Йӑршу юханшывӗн хӗрринче вырнаҫнӑ. Шупашкара ҫитме 20 км, район центрне — 8 км, чукун ҫул станцине ҫитме — 19 км. Ял хӗррипе М-7 автомагистраль иртет.

Истори

Апаш ялне ҫырса хӑварнӑ ҫӑлкуҫсенче пӗрремӗш хут XVIII ӗмӗрте асӑннӑ. XVIII ӗмӗрте ял Кӑкшӑм вулӑсне, 1862–1927 ҫулсенче — Шупашкар уесӗнчи Тукаш вулӑсне кӗнӗ. 1927 ҫултанпа — Шупашкар районӗн йышӗнче.

Ойконим этимологийӗн темиҫе версийӗ пур. Пӗр халапра каланӑ тӑрӑх, яла Турай ывӑлӗ Апаш паттӑр никӗсленӗ. «Абаш» сӑмах тӗрӗк чӗлхисенче анлӑ сарӑлнӑ, унта «баш» сӑмах «ҫӑлкуҫ», «пуҫламӑш», «пуҫ» пӗлтерӗшлӗ. «Ак» («шурӑ», «ҫутӑ») сӑмахпа пӗрлештерсен вӑл «таса ҫӑлкуҫ» е «шурӑ тӑрӑ» тенине пӗлтерме пултарать.

Ял ҫыннисем — чӑвашсем, 1724 ҫулччен вӗсем — ясак тӳлекен, 1866 ҫулччен — патшалӑх хресченӗсем пулнӑ. Тӗп ӗҫӗсем ҫаксем пулнӑ: ҫӗр ӗҫӗ, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетесси, килти алӑ ӗҫӗ, чӑпта ҫапасси, бурлак ӗҫӗ, лавҫӑ ӗҫӗ, торф кӑларасси, ют тӑрӑха кайса ӗҫлесси, атӑ-пушмак ҫӗлесси тата ҫӗвӗ ӗҫӗ. Апаш ҫыннисем Пугачёв пӑлхавне хутшӑннӑ.

1846–1930 ҫулсенче ялта Турӑ Амӑшӗн Хусанти турӑшӗн тата Сӑваплӑ Чудотворец Николай чиркӗвӗ ӗҫленӗ. 1872 ҫулта пуҫламӑш земство училищине, 1884 ҫулта — чиркӳ прихучӗн шкулне уҫнӑ. Шыв тата ҫил арманӗсем пулнӑ.

1906 ҫулхи кӑрлачра Апашра хресченсен пысӑк пӑлхавӗ пулса иртнӗ, вӑл историе 1906 ҫулхи Апаш пӑлхавӗ ятпа ҫырӑнса юлнӑ. Ӑна юнашарти Завражное ялӗнчен тухнӑ инҫете кайса ӗҫлекен Григорий Дмитриев йӗркеленӗ. Хресченсем налук тӳлемесӗр пурӑнма, помещиксен ҫӗрӗсемпе усӑ курма, вӑрманта тӳлевсӗр йывӑҫ касма тата влаҫсене пӑхӑнмасӑр тӑма ыйтнӑ. Пӑлхава хуралҫӑсен отрячӗ путарнӑ, 19 ҫынна аресленӗ.

1930 ҫулта «Урожай» колхоз йӗркеленӗ, унӑн пӗрремӗш председателӗ Андрей Григорьев пулнӑ. 1950 ҫулта Завражное ялне пӗрлештерсе «Коммунизм» колхоз йӗркеленӗ, 1959 ҫулта Паҫпак, Шӑнкас, Мӑштавӑш, Эсеккасси ялӗсене пӗрлештерсе Апашра вырнаҫнӑ В. И. Ленин ячӗллӗ колхоз туса хунӑ.

Ял пӗтӗм тӗнчери пӗлтерӗшлӗ археологи палӑкӗпе — Апаш культурипе паллӑ. Улӑп тӑприсене пӗрремӗш хут 1925 ҫулта В. Ф. Смолин ӑсчах тӗпченӗ. Уҫнӑ вырӑна Астӑвӑм паллипе палӑртнӑ тата ӑна экскурси туризмӗн объекчӗсен шутне кӗртнӗ. 2001 ҫулта Йӑршу юханшывӗн улӑхӗнче хир сӑвӑрӗсен заказникне уҫнӑ.

Халӑх йышӗ

Халӑх йышӗн динамики:

• 1742–1746 — 140 кил, 700 ҫын;
• 1795 — 142 кил, 439 арҫын, 431 хӗрарӑм;
• 1858 — 157 арҫын, 140 хӗрарӑм;
• 1897 — 462 ҫын;
• 1926 — 191 кил, 229 арҫын, 289 хӗрарӑм;
• 1939 — 269 арҫын, 304 хӗрарӑм;
• 1979 — 226 арҫын, 283 хӗрарӑм;
• 2002 — 203 кил, 769 ҫын (374 арҫын, 395 хӗрарӑм);
• 2010 — 838 ҫын (417 арҫын, 421 хӗрарӑм);

Чӑвашсем, вырӑссем, ирҫесемпе мӑкшӑсем пурӑнаҫҫӗ.

Экономикӑпа инфраструктура

Ялта «В. И. Ленин ячӗллӗ колхоз» ЯХПК ӗҫлет. Сӗт-ҫу ферми, мехпарк, пӗве хуҫалӑхӗ пур.

Социаллӑ инфраструктура йышне ҫаксем кӗреҫҫӗ:

• «Апашри пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул» МБОУ;
• «Апашри „Хӗвел“ ача сачӗ» МДОУ;
• Тӗп ял Культура ҫурчӗ тата ун ҫумӗнчи халӑх театрӗ;
• Тӗслӗхлӗ вулавӑш;
• Икӗ спортзал, стадион, спорт площадки;
• Фельдшерпа акушер пункчӗ;
• Ҫыхӑну уйрӑмӗ;
• Икӗ лавкка.

Яла газ кӗртнӗ, Эсеккасси — Апаш — Шупашкар маршрутпа ҫӳрекен автобус рейсне уҫнӑ. Урамсен ячӗсем: Ҫӳлти урам, Улӑх урамӗ, Аялти урам, Ҫӗнӗ урам, Сад урамӗ, Тӗп урам, Шкул урамӗ.

Паллӑ ҫынсем

• Андреев Анатолий Андреевич (1935 ҫ.ҫ.), механизатор, ял хуҫалӑх отличникӗ.
• Андреев Лев Андреевич (1940 ҫ.ҫ.), шахтёр, Чӑваш АССР тава тивӗҫлӗ механизаторӗ.
• Андреева Елизавета Степановна (1919 ҫ.ҫ.), вӗрентекен, РСФСР халӑх ҫутӗҫӗн отличникӗ.
• Борисов Владимир Борисович (1947 ҫ.ҫ.), художник, педагог, халӑх ҫутӗҫӗн отличникӗ.
• Васильева Анна Гавриловна (1918–2009), педагог.
• Вишневская Варвара Васильевна (1917–1997), педагог.
• Денисова Вера Васильевна (1912–1972), ял хуҫалӑх производствине йӗркелекен, Чӑваш АССР Аслӑ Канашӗн депутачӗ.
• Егоров Аркадий Егорович (1940 ҫ.ҫ.), изобретатель.
• Егорова Альбина Егоровна (1958 ҫ.ҫ.), экономист, патшалӑх ӗҫченӗ.
• Ефремов Прокопий Ефремович (1822–1906), XIX ӗмӗрти пысӑк чӑваш промышленникӗ, купса, савутсемпе ҫӗрсен хуҫи.
• Кириллов Николай Кириллович (1887 ҫ.ҫ.), делопроизводитель.
• Миролгобова Раиса Фёдоровна (1926 ҫ.ҫ.), вӗрентекен, парти ӗҫченӗ.
• Николаев Алексей Владимирович (1974 ҫ.ҫ.), саксофонист.
• Петрова Тамара Степановна (1932 ҫ.ҫ.), педагог.
• Семёнова Алевтина Мефодьевна (1982 ҫ.ҫ.), актриса, Ҫеҫпӗл Мишши ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх ҫамрӑксен театрӗн ертсе пыракан сцена ӑсти.
• Сергеев Борис Сергеевич (1905–1978), хӑй тӗллӗн вӗреннӗ художник.
• Сергеев Василий Сергеевич (1884–1950), вӗрентекен, Ленин орденӗн кавалерӗ, ЧАССР шкулӗн тава тивӗҫлӗ вӗрентекенӗ.
• Сергеева Александра Сергеевна (1902–2001), нумай ҫул пурӑннӑ ҫын.
• Симакова Мария Васильевна (1934–2021), тӗрӗҫӗ, СССР Художниксен пӗрлӗхӗн пайташӗ.
• Смородинов Виталий Иванович (1937–2017), педагог, Чӑваш Республикин физика культурипе спортӑн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ, Шупашкар районӗн хисеплӗ гражданӗ.
• Тихонов Гаврил Тихонович (Кӑлкай), сӑвӑҫ, куҫаруҫӑ.
• Фёдоров Егор Фёдорович (1923–1991), Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер, ял хуҫалӑх производствине йӗркелекен.
• Фёдорова Галина Васильевна (1925–2006), ял канашӗн секретарӗ, нумай ача ӳстернӗ амӑшӗ, Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫине хутшӑннӑскер.